Odiseja e Henri Cabannes, 1943-1945

 

I. Arratisja nga Franca nëpërmjet Spanjës

            1. Përgatitja e nisjes

            2. Kalimi i Pireneve

            3. Kalimi përmes Spanjës

            4. Nisja për në Marok

 

II. Hyrja në Forcat ajrore

            5. Kazablanka dhe Algjeri

            6. Marakesh

            7. Britania e Madhe

 

I. Arratisja nga Franca nëpërmjet Spanjës

        

1. Përgatitja e nisjes

 

Në muajin tetor 1942, hyra në Shkollën normale të lartë pasi hoqa dorë për herë të dytë nga Shkolla Politeknike. Në fakt, kisha hyrë për herë të parë në Shkollën Politeknike në vitin 1941, kur isha nxënë në klasën e matematikës speciale përgatitore në liceun Saint-Louis në Paris. Më 16 shkurt 1943, radioja  kombëtare lajmëroi vendosjen e Shërbimit të Punës së Detyrueshme, ose S.T.O. Të rinjtë e lindur në vitet 1920, 1921 dhe 1922, u thirrën për të shkuar në Gjermani për të marrë Stafetën. Në të njëjtën kohë u bë edhe rregjistrimi i përgjithëshëm i të rinjve nga njëzet e një deri në tridhjetë e një vjeç. Po atë mbrëmbje, më një shpejtësi që tani është e zakonëshme, erdhi përgjigja nga Londra : "Jo rregjistrimit" ! Arratisja për t'i shpëtuar rregjistrimit mori përmasa të jashtëzakonëshme. Fushata e francezëve të Londrës kundër S.T.O.-së i tejkaloi gjërësisht fushatat radiofonike të mëparshme. "Në se dëshiron të shkurtosh luftën, mos puno për Hitlerin"! Më 1 gusht 1943, lista e refuzuesve kishte kapur 85 000 emra. Meqë kisha lindur në 1923-shin, nuk bëhej fjalë për mua, por megjithatë vendosa të ndërpres studimet në Shkollën normale dhe të mundohesha të shkoja në Angli ose në Afrikën e Veriut.

 

Në muajin gusht 1943, pasi kisha mbaruar që prej një muaji provimet e Fizikës së përgjithëshme, të Llogaritjeve diferenciale dhe të Analizës së lartë, u nisa për të bërë shërbim rural në departamentin e Hote-Pirene (Hautes-Pyrénées), në Bernadet-Deba (Bernadets-Debat), tek disa kushurinj që kishin një fermë. U habita kur morra vesh se, në këtë fshat, tre të rinjtë që ishin thirrur për S.T.O.-në ishin nisur për në Gjermani, në një kohë që kufiri me Spanjën ishte vetëm 70 km larg. Në Tarbë i bëra një vizitë z. Denis Pryne, mik i prindërve të mi ; kur i bëra të ditur dëshirën time të ikja në Afrikën e Veriut, ai më propozoi të më lidhte me një rrjet i cili do të më ndihmonte të kaloja fshehturazi kufirin franko-spanjol ; mjaftonte të shkoja tek ai ku do të strehohesha në pritje të largimit nga Tarba. U ktheva në Paris, duke kaluar nga Marseja, për t'i bërë një vizitë gjyshes sime nga babai, e cila kundërshtoi ashpër planin tim, pasojë e së cilit do të ishte arrestimi i babait tim, profesor fizike në Fakultetin e shkencave në Universitetin e Parisit. Qëndrova disa ditë edhe në fshatin Lesk të Varit, ku prindërit e mi kishin një vilë ; fshati shtrihet pranë bregdetit mes Marsejës dhe Tulonit. Pa ndonjë qëllim të caktuar, vura re se kishin vendosur në plazh dhe në vilat pranë detit disa pengesa në rast zbarkimi të mundëshëm.

 

Pasi u ktheva në Paris, mora vesh se dy nxënës të Shkollës Politeknike, Fontaneti dhe Bajleja, shokë të vëllait tim, dëshironin të gjenin një rrjet që t'i çonte në Spanjë. Kjo ishte natyrisht shumë e vështirë, dhe unë kisha fatin të njihja një rrjet të tillë. Sapo kishte dalë nga Shkolla Politeknike, Frontaneti kishte shkuar në Lurdë për tu lidhur me një rrjet që i kishin thënë, por meqë ky i fundit ishte "djegur" dhe nuk funksionente më, ai u kthye në Paris ku hyri provizorisht në zyrën e studimeve të Kodro-Reno, e cila punonte për uzinat Messerschmitt të Augsburgut. Shkolla Politeknike kishte mundur që të fuste aty disa nxënës në kuadrin e S.T.O.-së. Aty ai gjeti shokun e kursit Bajle ; disa studentë shkencorë punonin gjithashtu në këtë Zyrë studimesh, në të njëjtin kuadër. Kur Fontaneti dhe Bajleja morrën vesh, nëpërmjet vëllait tim të madh, se unë njihja një rrjet dhe se, duke mos patur dëshirë të nisesha vetëm, kërkoja shokë për arratisjen, vendosëm të niseshim te tre së bashku. Gjatë ditëve të fundittë shtatorit shkova të takoj, së bashku me babain tim, z. Zhorzh Brya, nëndrejtor i Shkollës normale, për ta vënë në dijeni të largimit tim dhe që shkolla të mos më kërkonte. Ramë dakord se do të thuhej se isha për pushim në jug të Francës, dhe zoti Brya na uroi fat. Nuk e kam takuar më sepse ai u deportua në Buchenëald dhe vdiq në Sachsenhausen. Më 4 tetor (1943), Fantaneti dhe Bajleja u zhdukën nga zyra e tyre e studimeve dhe, të tre sëbashku u nisëm nga stacioni i trenit i Austerlicit, me trenin e natës për në Tuluzë.

 

Në Vierzon, në mes të natës, ushtari gjerman që kontrollonte pasagjerët e trenit më tha, në gjermanisht, se duhet të zbrisja sepse letërnjoftimi im nuk kishte vulën e duhur. Zbrita dhe kalova gjithë natën në një vagon bosh që gjëndej në një nga binarët e stacionit. Të nesërmen shkova në Komandaturën e Vierzonit ku më vendosën vulën e duhur mbi letërnjoftim. U ktheva në stacion ku prita trenin, dhe arrita në Tuluzë më 5 tetor, rreth orës 20,00. Meqënëse ishte e vështirë dhe e rrezikshme të kërkoja dhomë në një hotel, shkova tek prindërit e shokut tim Zhan Komb : rruga Taur, nr. 80. Kisha mësuar përmendësh (sepse nuk duhet të kisha me vete asnjë dokument të shkruar komprometues) një seri adresash në Tuluzë, Tarbes, Madrid, Kazablanka, Algjer dhe Brazavil. Zhan Komb dhe prindërit e tij më panë tek vija si një qënie që bie nga qielli, dhe më strehuan për natën. Të nesërmen morra trenin për Tarbes. Arrita nga pasdita dhe shkova në shtëpinë e z. Pryne. U morëm vesh që ai të më strehonte për të kaluar natën dhe se aty do haja mëngjesin, por gjatë ditës do të rrija dhe ushqehesha jashtë. Një ditë më pëerpara, aty kishin buajtur Fontaneti dhe Bajleja. Ata kishin qëndruar, deri në momentin e nisjes për në Spanjë, në të njëjtat kushte, tek një çift i ri i guximshëm, miq të një prej motrave të Bajlasë. Të nesërmen u takova me Fontanetin dhe Bajlenë dhe vendosëm që dy nga ne të kalonin ditën përjashta së bashku, kurse i treti të qëndronte vetëm. Ishte e rrezikshme që tre të rinj 20-vjeçarë të endeshin së bashku në rrugët e Tarbes për shumë ditë. Kështu që secili prej nesh, me rrallë, shëtiste i vetëm, dhe jo në qëndër por në periferi të qytetit. Vetëm një herë shkuam së bashku në Lurdë. Nuk i takuam asnjëherë organizatorët e rrjetit, por ato na njoftuan se duhet të ishim në stacionin e trenit të Tarbes të premten, më 15 tetor (1943) dhe të kishim me vete vetëm një çantë shpine me ushqime për disa ditë. Atë ditë, unë i kisha dërguar prindërve të mi në Paris një valixhe me sendet e mia personale që nuk më duheshin më.

 

 

2. Kalimi i Pireneve

 

Pasi arritëm veç e veç në stacionin e trenit të Tarbes, në orën e caktuar, dy persona, siç dukej drejtuesit e rrjetit, na kërkuan t'i jepnim paratë siç kishim rënë dakord : 3000 franga secili (një kërkues i ri në CNRS kishte atëherë një rrogë prej 2000 frangash në muaj). Treni, një omnibus për në Banjerë-dë-Bigor, ishte në stacion. Ishte një lloj treni ku vagonat e klasit të tretë përbëheshin nga kompartimente të ndara dhe secili me dy dyer, një nga çdo anë. Ato hapën njërën nga dyert dhe na thanë, Fontanetit, Bajlesë dhe mua të hynim brënda. Llampat e tavanit ishin të thyera dhe me zor dalluam një ose dy njerëz të tjerë të ulur në kompartiment. Në ndalesën e Puzakut, e fundit para se të arrinim në Banjerë-dë-Bigor, njëri nga pasagjerët hapi derën nga ana rrugës dhe na tha të zbritnim, gjë që ne e bëmë menjëherë. Me tu nisur treni, vura re se ishim bërë nëntë kandidatë për arratisje përmes Pireneve, si dhe dy (ose tre) udhërrëfyes.

 

Në Banjerë-dë-Bigor fillonte zona e ndaluar ku asnjeri nuk mund të shkonte ose të qendronte pa lejen e gjermanëve. Ne u nisëm menjëherë përmes fushave dhe lëndinave. Kaluam nga San-Mari-dë-Kampan dhe ecëm gjithë natën deri në qafën e Aspinit. Udhërrëfyesit na lanë në një pyll duke na thënë se do vinin udhërrëfyes të tjerëtë na merrnin për të vazhduar rrugën natën pasardhëse. Kështu që ne u munduam të flinim, përjashta, në lartësinë 1500 metra, në muajin tetor. Gjatë natës së parë dhe ditës që kaluan për tu çlodhur në pyllin pranë qafës së Aspinit, u njohëm me bashkëudhëtarët e tjerë. Më i riu,17 vjeç, ishte një alzasian i rekrutuar ne forcë në Wehrmacht. Ai kishte patur guximin të "dezertonte" dhe dëshironte të shkonte në Marok për tu futur në Ushtrinë Franceze. Një tjetër sapo ishte pranuar në Shkollën et San-Sirit. Ai endej që prej  një jave në Pirene pasi mendonte se mund të shkonte në Spanjë krejt i vetëm, më një hatrë dhe një busull. Sapo mori veshe se Fontaneti, Bajleja dhe unë vinim nga Shkolla Politeknike dhe Shkolla normale, u ndie më i qetë, por sidoqoftë ishte tej mase i lodhur. Për më tepër ishte i ngarkuar shumë rëndë : pelerinë, këpucë rezervë, …kurse ne të tre, sipas këshillave të organizuesve të rrjetit, kishim vetëm një çantë të vogël shpine dhe ushqime për disa ditë. Katër personat e tjerë nuk më kujtohen qartë.

 

Të shtunën më 16 tetor, në mbrëmje, disa udhërrëfyes të tjerë erdhën dhe na çuan, pas disa orë rrugë, në një hambar ku kaluam pjesën tjetër të natës si dhe ditën e djelë, 17 tetor, në heshtjen më të plotë dhe pa dalë jashtë. Mbrëmjen e së djelës erdhën prapë udhërrëfyes të tjerë ; vendi më i vështirë për tu kaluar ka qënë, pranë fshatit Vjej-Orë, ura që të hidhte në anën tjetër të luginës. Disa ushtarë gjermanë ishin ulur në kafenenë e fshatit. Urën e kaluam një e nga një, pasi na bënte me shenjë një nga udhërrëfyesit, ndoshta banor i fshatit. Pastaj arritëm në një zallishte ku "pushuam" deri në ora pesë të mëngjesit. Më vonë erdhën udhërrëfyes të tjerë që na drejtuan nëpërmjet një shtegu në faqen e malit, në anën lindore të luginës, deri në zonën nën strehimin e Riumaju, ku bora fillonte të mbulonte të gjithë rrugën.

 

Ishte e hënë 18 tetor, ora 11, 00 kur udhërrëfyesit tanë na treguan Port dy Plan (në 2457 metra lartësi) pas të cilit fillonte Spanja. Na thanë se na duhej gjysëm ore të arrinim deri aty dhe na uruan një përfundim të mirë të "udhëtimit". Ne filluam të kacavirreshim në mal në mes të borës e cila na vinte, në fillim, deri tek pulpat, por pastaj deri tek gjunjët. Në ora 14,00, ne vazhdonim të shikonim qafën të cilës po i afroheshim shumë ngadalë ; në ora 15,00 hodha çantën dhe ushqimet që kishte brënda : Fontaneti dhe Bajleja, më të fortë se unë, i morën prapë ushqimet e mia. Gjashtë vetë nga ne vazhduan, kurse tre të tjerë, shumë të lodhur, vendosën të zbrisnin në luginë. Në ora 16,00 arritëm në Port dy Plan, që ishte kufiri. Natyrisht, as gjermanët dhe as bashkëpunëtorët e tyre francez nuk mund të ruanin të gjitha qafat, sidomos ato më të vështirat, siç ishte edhe Port dy Plan ku ne sapo arritëm.

 

 

3. Kalimi përmes Spanjës

 

Arritëm kështu në Spanjë. Ne ishim, por pa e ditur akoma, ndër 23 000 francezët që mundën të arratiseshin në Spanjë nga Franca. Po binte nata dhe ne zbritëm në luginë deri sa gjetëm një stan ku kaluam natën. Meqënëse rrobat tona ishin të lagura nga rruga nëpër dëborë, ne fjetëm krejt të zhveshur në kashtë dhe patëm kështu natën e parë për tu çlodhur vërtet që prej nisjes nga Tarbes. Të nesërmen, e martë 19 tetor, ne vazhduam zbritjen e luginës së Sinkuetas ; gjatë rrugës ishte një urë nga e cila duhej të kalonim detyrimisht ; menjëherë pas urës, në anën tjetër të luginës, rojet civile spanjolle prisnin të rinjtë francezë që, në atë kohë, kalonin shumë herë në javë përmes qafave të ndryshme, shumë të larta. Qëndruam me rojet civile deri në fund të orarit të tyre të shërbimit, rreth orës 16,00, pastaj zbritëm me ta deri në fshatin Plan, ku gjëndej baza e tyre.

 

Banorët e fshatit na pritën ngrohtësisht duke na dhënë ca ushqime, bukë dhe sallam, sepse nuk kishim më asgjë me vete. Pastaj, për të kaluar natën, rojet civile na mbyllën në ndërtesën e tyre, që ishte shumë modeste, dhe na thanë se pas disa ditësh do të na dërgonin në qytetin më të afërt që të takonim konsullin. Nuk kishim asgjë me vete, nuk dinin se çdo ndoshte dhe nuk ishim as në gjëndje të largoheshim, as nuk dinim ku të shkonim. Gjatë ditës na linin të lirë dhe fshatarët e Planit na jepnin të hanim ; edhe ato dukeshin shumë të varfër. Pas disa ditësh, nuk më kujtohet data e saktë, u nisëm në këmbë, së bashku me rojet civile, për të marrë autobuzin i cili do të na çonte në qytetin më të afërt që të takonim konsullin. Ky qytet, për të cilin nuk kishim asnjë ide, ishte qyteti i Barbastros, 106 km larg. Pas 12 km ecje në këmbë arritëm në Salinas de Sin, ku duhet të prisnim autobuzin e linjës Bielsa-Barbastro. Rojet na kërkuan parà për të paguar autobuzin, por ne i thamë se nuk kishim. Në të vërtetë, donim të ruanin ato pak para që na kishin mbetur.

 

Në këto kushte ato na thanë se duhej të shkonim në Barbastro në këmbë, që që nuk na trëmbi sepse kishim ecur shumë netë me rradhë për të arritur në Puzak, deri në fshatin Plan. U nisëm pra në këmbë deri në fshatin e parë ku dhe hipën së bashku me rojet civile në autobuzin që vinte nga Bielsa. Në qytetin e vogël të Ainsas, autobuzi bëri një ndalesë mjaft të gjatë dhe rojet na çuan në një kafene ku pronari na dha për të ngrënë pa na kërkuar asgjë, sespse na kishte mbetur fare pak. Mesa kukej, për spanjollët qe na ushqyen për disa ditë me rrallë, ne ishim heronj. Ndoshta mendonin se duke shkuar të luftonim kundër Gjermanisë, do të shpejtonim gjithashtu edhe fundin e Frankos, gjë që ato e uronin me gjithë shpirt. Arritëm në Barbastro rreth orës 20,00 dhe rojet na çuan në një ndërtesë, një manastir i vjetër, ku u futëm së bashku. Kur mbyllën derën e kuptuam se nuk ishim tek kunsulli por në burg. Naiviteti jonë i kishte kaluar të gjitha kufijtë, por sidoqoftë nuk do kishim mundur të bënim asgjë tjetër.

 

Ishim në burg ! Na regjistruan, na kërkuan të dhënat personale dhe na morën çdo gjë që kishim me vete, do të thotë asgjë më shumë se një sasi e vogël të hollash franceze, përkundrejt të cilave ato na dhanë një vërtetim që s'duhej gjësend. Pastaj na çuan në një sallë të madhe, ku gjendeshin edhe një grup prej rreth 70 francezësh. Nuk e di prej sa kohësh. Të burgosurit u shtrënguan dhe na liruan katër kashtore për gjashtë veta. Fontaneti, Bajleja dhe unë u shtrimë mbi dy kashtore ku dhe fjetëm gjatë gjithë qëndrimit tonë në burgun e Barbastros, qëndrim që zgjati një muaj.

 

Kishim vetëm rrobat me të cilat kaluam kufirin, rroba që i mbajtëm deri më 26 dhjetor, ditën kur, pasi u nisëm për të marrë anijen në Malaga, Kryqi i Kuq (s'e di cili) në Madrid na dha rroba të reja. Të burgosurit e tjerë na bënë pyetje mbi gjëndjen në Francë dhe mbi luftën ; sipas pyetjeve që na bënë, kupruam se ato ishin aty prej së paku gjashtë muajsh, gjë që na mërziti vërtetë shumë. Pas disa pyetje-përgjigjesh dhe pasi panë mërzitjen tonë, ato filluan të qeshnin sepse, në atë periudhë, qëndrimi në burgun e Barbastros nuk zgjaste më shumë se një muaj. Të gjithë të sapoardhurit binin pre e kësaj lloj shakaje. Të nesërmen shkuam tek berberi i burgut i cili na rruajti nga koka tek këmbët ; nga ora 10,00 e gjithë salla jonë zbriti në oborrin e burgut për një orë. Aty takuam francezë të tjerë që i kishin vendosur në një sallë tjetër. Mes tyre, Fontaneti dhe Bajleja takuan një nga shokët e tyre të Shkollës Politeknike, kurse unë takova Zhan Beidon, shok liceu i vëllait tim të madh. Zhan Beidoni ishte përgatitur për Shkollën e marinës në liceun Saint-Louis ; Shkolla e marinës nuk egzistonte më, por provimi i pranimit bëhej përsëri dhe nxënësit që fitonin ndjeknin mësimin pranë Shkollës Qëndrore në Paris.

 

Në burgun e Barbastros ishin mbyllur gjithashtu edhe shumë republikanë spanjollë, të internuar prej shumë vitesh dhe që do qëndronin aty edhe për shumë vite të tjera, meqënëse gjenerali Franko qëndroi në pushtet deri në vdekjen e tij në vitin 1975. Të burgosurit spanjollë nuk dilnin në oborr në të njëjtën kohë me francezët ; sidoqoftë oborri nuk ishte aq i madh sa të zinte të gjithë të burgosurit. Çdo të dielë bëhej mesha brënda në burg. Ajo ishte e detyrueshme për të burgosurit spanjollë dhe fakultative për francezët të cilët e ndiqnin të gjithë sepse ishte një rast më shumë për të dalë nga salla e madhe e përbashkët. Francezë të tjerë që kalonin kufirin silleshin rregullisht në burg. Një ditë pamë të vinte edhe njërin nga tre shokët tanë që u kthye mbrapsht më 18 tetor, në shpatin e Port dy Plan. Ai na tha se së bashku me njërin nga dy të tjerët ishte kthyer deri në stanin e Riumajusë, kurse i treti, i drobitur, ishte shtrirë mbi dëborë ku dhe kishte vdekur. Bëhej fjalë për atë që ishte pranuar në konkursin e regjistrimit në Shkollën e San-Sirit, që nuk egzistonte më, por për të cilin egzistonin klasë përgatitore dhe një konkurs pranimi (ndoshta duke menduar për të ardhmen e shkollës). Ishte 21 vjeç dhe quhej Sapone.

 

Drejtori i burgut lexonte rregullisht listën e atyre që largoheshin nga Barbastro. Pas një muaji qëndrim, Fontaneti, Bajleja dhe unë ishim në listën e atyre që do largoheshin. Ishim aq të lumtur. U nisëm, të lidhur dy e nga dy me pranga, me tren deri në Saragosë. Pasi arritëm, morëm në këmbë, gjithmonë të lidhur dy e nga dy, rrugën drejt burgut. Bëhej fjalë për një burg shumë modern, ku na mbyllën, në grupe prej afro pesëmbëdhjetë personash në një qeli prej dhjetë metrash katrorë ; në një qoshte kishte një çesëm uji dhe një vrimë që shërbentë si banjë. Pas një ose dy orësh na sollën disa kashtore por ishte e pamundur të shtriheshim të gjithë njëherazi. Ky ferr zgjati tre ditë. Pastaj u nisëm, siç kishim ardhur, me tren, drejt kampit të përqëndrimit të Mirandës.

 

Kampi i Mirandës, pas purgatorit të Barbastros dhe ferrit të Saragosës, na u duk si parajsë. Kampi ishte ndërtuar nga Franko gjatë luftës civile, i këshilluar nga Hitleri. Ai mund të priste, dhe në fakt priti, mijëra të burgosur. Ishte i ndërtuar nga shumë baraka druri, në rreshta të rregullt ; në çdo barakë qëndronin 120 deri 130 persona. Kampi administrohej dhe ruhej nga ushtria. Ishte një kamp klasik, me mure, tela me gjëmba dhe miradorë (kulla roje). Komandohej nga një kolonel i cili nuk dukej të kishte aspak ndjenja frankofobie. Sidoqoftë, realiteti brutal i kampit të përqëndrimit shfaqej sidomos në shpërndarjen e materialeve : gaveta të shpifura e të pista, lugë, shtresa dhe mbulesa të reckosura që binin era fëlliqësirë. Çdo barakë ndahej në mes nga një koridor nga dy anët e të cilit rradhiteshin, në dy kate, "dhoma" të vogla ku hapësira ndahej me "parete" prej mbulesash të vjetra. Një llampë e vetme ndriçonte fare zbehtë koridorin. Në çdo "dhomë"  jetonin shumë veta. Unë u vendosa në njërën nga barakat, kurse Fontaneti dhe Bajleja, të shkollës politeknike, u vendosën në "pavijonin e oficerëve" ku unë shkoja t'i bëja vizitë.

 

            Gjatë njërës nga këto vizita vura re se Zhan Ruso, të cilin e kisha njohur në liceun San-Lui dhe që sapo ishte pranuar, në 1943-shin, në konkursin e pranimit në Shkollën Politeknike, ishte vendosur gjithashu në "pavijonin e oficerëve". Pavijoni ishte nën përgjegjësinë e kapiten Luisit, ndoshta oficeri më i vjetër. I shpjegova atëherë kapiten Luisit, i burgosur si ne të gjithë, se edhe unë isha pranuar në Shkollën Politeknike, biles dy herë, në 1941-shin dhe në 1942-shin, po që kisha dhënë dorëheqjen për të hyrë në Shkollën normale, dhe se mendoja se kisha po aq tituj, ndosha edhe më shumë, se Zhan Rusoja për të qëndruar në "pavijonin e oficerëve". Kapiten Luisi, i cili kishte qënë në Barbastro dhe Saragosë me Fontanetin, Bajlenë dhe mua, më tha të shkoja të marr plaçkat, që do të thoshte pothuajse se asgjë, dhe të vija aty, gjë që e bëra menjëherë. Natyrisht jeta në Miranda ishte e vështirë dhe kushtet higjenike të mjerueshme ; kampi ishte i vendosur bri Ebresë, 80 km nga Bilbao, në lartësinë 460 metra, dhe ne ishim aty në muajin dhjetor.

 

            Por brënda kampit ishim të lirë dhe mund të shëtitnim gjithë ditën. Çdo 15 ditë afishoheshin listat e disa qindra, ose mijra, personash që do të liroheshin të nesërmen. Më 24 dhjetor 1943, Fontaneti, Bajleja dhe unë figuronim në listën e atyre që do të largoheshin të nesërmen nga kampi. Më 24 dhjetor ne kaluan derën e kampit të Mirandës duke u bërë njerëz të lirë në Spanjë.

 

 

4. Nisja për në Marok

 

Kur dolëm nga kampi i Mirandës u pritëm nga disa përfaqësues të Komitetit Francez të Çlirimit Kombëtar me qëndër në Algjer. Më në fund shkuam të hamë një varkt të vërtetë në një restorant në Miranda, dhe në mbrëmje u nisëm me tren për në Madrid ku mbërritëm më 26 dhjetor, në mëngjes. Na çuan në një qëndër të Kryqit të Kuq ku hoqëm rrobat që mbanim pa i ndërruar asnjëherë që prej 4 tetorit, ditën kur u nisëm nga Parisi. Të veshur me rroba të reja, të rruar, të larë, të ushqyer mirë, na dhanë pak monedha spanjolle duke na u lutur të ktheheshim në darkë për tu nisur për në Malaga. Shkova të takoj Gi Leforin, i shkollës normale i vitit 1939, që ishte profesor në liceun francez në Madrid. Z. Karkopino, Drejtor i Shkollës normale, dhe z. Brya, nën/drejtor, kishin mundur të emëronin në liceun francez të Madridit shumë nxënës me qëllim që ato të shmangnin rekrutimin në S.T.O. Natyrisht, këto nxënës kishin ardhur në Madrit me tren dhe me viza. Adresa e Leforit ishte njëra nga ata që kisha mësuar përmendësh. Duke më uruar mirëseardhjen, Lefori më tha, me një farë krenarie, se ai dhe kolegët e tij të liceut francez ishin rrjeshtuar, edhe ata, përkrah de Golit. Kur e pyeta se çfarë donte të thoshte kjo, ai mu përgjigj se nuk paguheshin më nga Petën, por nga de Goli. E përgëzova për këtë veprim të mrekullueshëm dhe i thashë se pasi kisha kaluar më shumë se dy muaj në burgjet spanjolle, do nisesha për në Marok për tu futur në forcat ajrore.

 

U larguam nga Madridi me autobus dhe udhëtuam gjithë natën ; autobuzi na u duk i rehatshëm, por çdo gjë na dukej tashmë e rehatshme. Në agim u ndalëm një gjysëm ore në Grenadë, pastaj u nisëm për të mbërritur në Malaga nga mëngjesi. Ishte e hënë 27 dhjetor 1943. Shumë francezë, rreth 1500 veta, që vinin kryesisht nga kampi i Mirandës, por edhe nga disa burgje dhe disa "balnearios", hotele dhe pensione ku u burgosën mbi 2000 francezë që kishin deklaruar se ishin më pak se 18 vjeç. Në Malaga, duke pritur nisjen, u "strehuam" në një arenë ku kishin vendosur kashtë në vend të dyshekut. Gjatë ditës ishim të lirë.

 

Nga 21 tetori deri më 29 dhjetor, gjashtë grupe prej dy anijesh secili janë larguar nga Spanja, nga porti i Malagës, duke trasportuar rreth 9000 persona që iknin nga Franca. Më 29 nëntor, dy anijet : Sidi Brahim dhe Gouverneur général Lépine, që kishin qënë në grupet e mëparshme, gjëndeshin në portin e Malagës. Fontaneti, Bajleja dhe unë, si dhe 1500 francezët e strehuar në arenë, shkuam në port dhe hypëm në anije. Pasdite pamë bregun spanjoll të largohej. U nisëm për në Marok. Të premten, më 31 dhjetor 1943, vura këmbën në tokën afrikane, në Kazablanka. Arratisja nga Franca, udhëtimi Paris – Kazablanka, sapo përfundoi. Ai kishte zgjatur 88 ditë.

 

 

II. Hyrja në Forcat ajrore

 

5. Kazablanka dhe Algjeri

 

Të premnten, më 31 dhjetor 1943, të gjithë francezët që zbritnin në Kazablanka nga dy anijet që vinin nga Malaga drejtoheshin për në një kamp tranzit, ku kryenin disa formalitete. I pari ishte marrja e një karte identiteti provizore që lëshohej në bazë të të dhënave që jepte vetë personi i interesuar. Pastaj disa oficerë na pyetën gjatë mbi jetën tonë, mbi studimet, mbi mënyrën se si kishim kaluar Pirenetë si dhe për qëndrimin tonë në Spanjë. Këtu mesova se do të emërohesha nën/toger duke filluar nga data 18 tetor, dita kur kisha kaluar kufirin franko-spanjoll. Të gjithë të arratisurit nga Franca, nxënës të katër shkollave ushtarake : Shkolla Politeknike, Shkolla e San-Sirit, Shkolla e Marinës, Shkolla e aviacionit, ose nxënësit e pesë shkollave civile të poshtëshënuara : Shkolla normale e lartë, Shkolla e Minierave e Parisit, Shkolla e Urave dhe Rrugëve, Shkolla Qëndrore e Parisit, Shkolla Koloniale, u emëruan nën/togerë në të njëjtat kushte.

 

Oficerë të tjerë na pyetën se çfarë do të ishte interesante për luftimet e ardhëshme në Francë ; u thashë atyre ato pak gjëra që dija mbi vendosjen ushtarake në plazhin e Leskut, si dhe tek vilat në breg të detit. Pastaj firmosa një kontratë, për gjithë kohëzgjatjen e luftës, në Forcat ajrore. Nga ky çast rruga ime u nda nga ajo e Fontanetit dhe Bajlesë. Fontaneti u fut në artileri kurse Bajleja në repartin tankist. Të arratisurit nga Franca mund të zgjidhnin forcën ushtarake në të cilën dëshironin të hynin. Në çdo grup që mbërrinte nga Franca kishte edhe disa gjoja alzasianë, por që ishin spiunë gjermanë të dërguar nga Wehrmacht-i. Ato pushkatoheshin. Të hënën më 4 janar 1944, u largova nga kampi tranzit për të shkuar në depon 209 në Kazablanka. Aty na dhanë një pako ushtarake dhe prita të niseshim për në Algjer ku do të verifikohej (në gazetën zyrtare) hyrja ime në Shkollën normale me qëllim të emërimit tim në gradën e nën/togerit.

 

Gjatë qëndrimit në Kazablanka, shkova të takoj Andre Muatesie, kushuri i parë i nënës sime; adresa e tij ishte gjithashtu njëra nga adresat e mësuara përmendësh. Ai më tha se Marsel Buatë, shok i imi i të njëjtit vit në Shkollën normale, kishte mbërritur në Kazablanka, nga Gjibraltari, para disa muajsh. Buatë dhe une kishim qënë bashkë gjatë gjithë vitit universitar 1942-1943 dhe asnjëri nga ne nuk e dinte se tjetri përgatitej të ndërpriste studimet për tu futur në forcat e armatosura franceze që luftonin në Afrikën e Veriut. Kjo dëshmon se sa sekret ishtin planet e tilla. Buatë kishte kaluar gjithë Spanjën vetëm në dy javë, pa u burgosur nga spanjollët. Ma sa duket ia kishte arritur kësaj duke shoqëruar, përmes Pireneve, pitotët amerikanë të rrëzuar në Francë. Këta pilotë, sapo kishin mbërritur në Spanjë ishin lidhur me ambasadën e tyre në Madrid. Frankoja nuk i fuste amerikanët në burgje dhe një anëtar i ambasadës kishte ardhur te merrte pilotët së bashku me Buatënë, dhe i kishte nisur për në Gjibraltar. Tek depoja 209 u njoha me Lanlua-Bertelo, që kishte ardhur nga Spanja me të njëjtën anije me mua, dhe, me që ishte pranuar në konkursin e hyrjes në Shkollën Politeknike në 1943-shin, priste, si dhe unë, nisjen për Algjer. Në Spanjë kishte qëndruar në një "balnearios" sepse kishte deklaruar se ishte 17-vjeç ; ai kishte qënë më mirë i informuar nga unë për kushtet e rrugës përmes Spanjës. Më në fund, Lanlua-Bertelo dhe unë u nisëm për Algjer, me tren, në vagona të destinuara për transport kafshësh.

 

Një ushtri e pafund ushtarësh amerikanë, anglezë dhe francezë gjëndej në Afrikën e Veriut, prandaj edhe transporti ishte natyrisht problematik. Pas shumë ditësh dhe netësh, pas shumë ndalesash, sidomos në Oran, të cilëm patëm mundësinë ta vizitonim, mbërritëm në Algjer më 16 janar ; shkuam në bazën 320 ku ishim caktuar dhe, pas shumë formaliteteve të tjera në sajë të të cilave mundëm të siguronim një letërnjoftim të përherëshëm, pritëm emërimin tonë në gradën e nën/togerit, emërim i cili erdhi më 3 mars. Menjëherë pas mbërritjes në Algjer, shkova në zyrat e Radio Algjerit për të transmetuar mesazhin e mëposhtëm : Hunda e tapirit është kthyer lart. Kishim rënë dakord me prindërit dhe disa miq që transmetimi i kësaj fjalie nga Radio Algjeri do të ishte sinjali i mbërritjes sime në Afrikën e Veriut. Mesazhi nuk u dëgjua nga prindërit e mi por nga disa miq të cilët i lajmëruan ata menjëherë. Gjatë qëndrimit prej gjashtë javësh në Algjer, shkava të takoj Zhorzh Darmua, profesor në Fakultetin e shkencave të Parisit, që gjëndej asokohe në Algjeri. Ai më mesoi, mes gjërave të tjera, se Iv Rokar, gjithashtu profesor në Fakultetin e shkencave të Parisit, gjendej edhe ai në Algjeri. Kisha ndjekur disa leksione që i jepte nxënësve shkencorë të vitit të parë në Shkollën normale, dhe kisha dhënë me të, në korrik, njërin nga provimet me gojë të çertifikatës të fizikës së përgjithëshme. Z. Rokar ishte larguar nga Franca me avion. Ai ishte specialist i radiotransmetuesve dhe anglezët kishin dërguar për ta marrë një avion Lisander i cili ishte ulur, natën mes 13 dhe 14 shtatorit 1943, në një lëndinë në zonën e Puatjesë. Lisannderi ishte një avion i vogël me një motor dhe katër vende : një pilot, një mitralues dhe dy pasagjerë. Ai ulej në fushat ku i thonin anëtarët e rezistencës, gjatë netëve me hënë të plotë si dhe me hënë të madhe. Rreth 640 persona janë larguar nga Franca në këtë mënyrë, drejt Anglisë. Kjo shifër duhet të krahasohet me numrin e francezëve qe kaluan Pirenetë : 23 000, dhe të atyre që nuk ia dolën : 7 000. Kësaj shifre i duhen shtuar disa mijëra të huaj.

 

Gjatë këtyre gjashtë javëve, pothuajse çdo ditë kam shkuar në bibliotekën e Universitetit të Algjerit. Natyrisht që dëshiroja të kthehesha në Shkollën normale, pas luftës, për të mbaruar studimet, prandaj lexoja për të mos harruar matematikën që sapo kisha nisur ta mësoja. Në bibliotekë lexova dhe redaktova provën e teoremës së Hadamardit mbi ndarjen e numrave primarë, dhe fillova të studioj numrat tradeshndentë. Në Algjer bleva gjithashtu një nga librat e rrallë shkencorë që munda të gjej : tre volumet e Mekanikës hapsinore e Henri Poinkare. Në Algjer i bëra vizitë xhaxhait tim Albert Fabri dhe tezes. Banonin në rrugën "Klod Bernard", në një vilë nga e cila mund të shikoje një pamje të bukur të Algjerit. Ata u treguan shumë mikpritës dhe unë shpesh shkoja të flija aty. Në fillim të marsit, unë dhe Langluai morrën gradën e nën/togerit së bashku me rrogat e prapambetura respektive, dhe me 3 mars i hipëm trenit për në Kazablanka, duke përshkuar po atë rrugë të gjatë, por në një vagon pasagjerësh. Pasi arritëm në Kazablanka, na caktuan në Qëndrën e Përgatitjes së Personelit të fluturimit, së bashku më nja njëzet të rinj francezë, si nxënës. Ne duhet të ishim bërthama e brezit tjetër që do të ndiqte stazhin e instruktimit per tu formuar si personnel i fluturimit i Forcave ajrore. Qëndruam në Kazablanka deri më 12 prill.

 

 

6. Marakesh

 

Më 13 prill, të gjithë nxënësit, dy nën/togerë, unë dhe Langlua, si dhe njëzet kandidatë-nxënës, mbërritëm në Marakesh, në Shkollën e Ushtrimit të Personelit të Fluturimit. Komandanti që drejtonte Shkollën u çudit kur mori vesh se unë dhe Langlua ishim graduar nën/togerë pa qënë kurrë më parë ushtarë. Ia na tha se ne do të strehoheshim dhe do të ushqeheshim së bashku me nxënësit kandidatë. Nuk na shqetësonte aspak fakti se do të flinim në një sallë të madhe me shtretër marinarë, por për vaktet duhet të mbanim rrallën me gavetë në dorë para ushtarëve marokianë që na shërbenin. Këta ushtarë u çuditën kur panë dy oficerë të mbanin rrallën me nxënësit që ishin akoma ushtarë të thjeshtë. Me siguri mendonin se ishim të dënuar, prandaj unë dhe Langlua ishim aq shumë në siklet saqë pas tre ditësh hoqëm shënjat dalluese të gardave të nën/togerit. Kjo gjëndje me dukej aspak e këndëshme dhe i thashë Langluasë të shkonim t'i a shpjegonim komandantit. Pasi ai refuzoi, shkova i vetëm dhe komandanti pranoi se kishte bërë një gabim. Ai na vendosi së bashku me oficerët si për të fjetur ashtu edhe për të ngrënë në mensën e oficerave.

 

Në Shkollën e Marakeshit kisha zgjedhur të përgatitesha për dëshminë e navigatorit. Për këtë ne ndjeknim mësime teorike të cilat instruktorët i konsideronin si të nivelit të klasës së matematikës speciale, por që për mua ishin si ato të shkollës së mesme. Në të njëjtën kohë bënim fluturime si nxënës në navigim ashtu edhe si pasagjerë sepse për të marrë dëshminë e navigatorit duheshin bërë 100 orë fluturim. Ne fluturonim me avionë Leo 45 ose Cessna. Jeta në bazën ajrore ishte shumë e lirë dhe 90% e pagës na mbetej si para xhepi. Kështu që çdo muaj, pasi merrnim rrogën, ne shkonim në grup të hanim në hotel Mamunia, i cili ishte një hotel shumë luksoz, i njohur në të gjithë botën. Edhe Çurçilli vinte aty për të qëndruar ose për tu çlodhur. Kuzhina ishte e jashtëzakonëshme, por edhe çmimet gjithashtu. Një ditë pata mundësinë të takoja Fontanetin dhe Bajlenë. Së bashku shkuam të kalonim një ditë në Mogador, që quhej tashmë Esauira. U largova pa marrë leje, gjë që do më ishte refuzuar. Në kthim mora vesh se kisha qënë i regjistruar për të fluturuar, por që dëshira e mirë e shokëve të mi dhe mirëkuptimi i njerit prej instruktorëve më kishin kursyer dënimin. Nga fundi i stazhit, Langluai po bënte një fluturim si pasagjer me një nxënës pilot. Ky i fundit bëri një ulje të gabuar gjë që i kushtoi jetën si atij dhe Langluasë. Së bashku me pesë miq të tjerë të tij, e varrosën Langluanë në varrezat e Marakeshit. Stazhi mbaroi më 18 gusht. Unë dola i pari, gjë që nuk qe shumë e vështirë, dhe mora dëshminë e navigatorit.

 

Pastaj duhej bërë një stazh specializimi, dhe për këtë unë zgjodha bombarduesit e rëndë, stazhi për të cilët bëhej në Britaninë e Madhe. Më 20 gusht u nisa me të diplomuarit e tjerë që kishin zgjedhur gjithashtu bombarduesit e rëndë, në drejtim të depos së Barakit, pranë Algjerit. Nga Algjeri u nisëm në anije për në Angli më 7 shtator 1944. Udhëtuam në formacion dhe mbërritëm në Grinuk, Skoci, pranë Glasgout, më 14 shtator.

 

7. Britania e Madhe

 

Qëndruam disa ditë afër Londrës në një qëndër tranziti të quajtur "Patriotic School". Në Londër kam takuar rastësisht pilotin e gjeneral Lëklerk i cili postoi të nesërmen, për në Paris, letrën e parë që unë munda t'i shruaj prindërve të mi që prej nisjes nga Franca. Po në Londër, më 25 shtator 1944, bleva librin e matematikës : "A course of Modern Analysis", të Uiteker dhe Uatson. Gjatë gjithë qëndrimit tim në Britaninë e Madhe, e studiova me shumë kujdes përmbajtjen e këtij libri, gjithmonë duke menduar se një ditë do të kthehesha në Shkollën normale. Po gjatë qëndrimit tim në Britaninë e Madhe shkruajta një artikull mbi aplikimin e thyesave të vazhdueshme në formimin e numrave transdeshendentë. Meqënëse marrdhëniet mes Francës dhe Anglisë ishin rivendosur, artikullin ia dërgova babait tim, i cili ia tregoi "Revistës Shkencore" ku edhe u botua.

 

Pas Londrës, më dërguan në një qëndër në Filej, pastaj në Dumfris, në Skoci, pranë "Advenced Training Unit" ku qëndrova nga 10 tetori deri më 4 dhjetor. Pastaj u caktova në Losimuth, po në Skoci, në qëndrën e quajtur "Operational Training Unit", ku qëndrova nga 2 janari 1945 deri më 9 mars. Në këtë qëndër fomoheshin disa ekuipazhe të cilat fluturonin natën. Losimuthi gjëndet në 58° gjërësi veriore, dhe ne ishim aty në dimër. Nata fillonte pra shumë shpejt, gjë që ishte mjaft e favorshme për fluturime natën. Navigatorët fluturonin gjithashtu si navigatorë të dytë me ekuipazhe të tjera. Kështu, një natë po fluturoja me një ekuipazh anglez kur, gjatë ules, rrotat e avionit u thyen dhe avioni mori flakë nga fërkimi me pistën. Të gjithë anglezët arritën të dalin nga njëra apo tjetra dalje e emergjensës, çfarë unë nuk munda ta bëj sepse isha i rrethuar nga flakët. Avionin, një Uellington, përbëhej nga një strukturë alumini i rrethuar me llamarinë. Duke çarë llamarinën mes dy shufrave prej alumini, dhe meqë isha mjaft i dobët, munda të dal edhe unë gjithashtu dhe të dëgjoj anëtarët anglezë të ekuipazhit të thonin mes tyre se çfarë u bë "french navigator"-i. Të gjithë shpëtuam gjallë e mirë, edhe pse shokët tanë që e kishin parë avionin në flakë, kishin menduar se kishim vdekur.

 

Më 19 mars, ekuipazhet e Losimuthit u dërguan në një bazë tjetër për të mësuar fluturimin më Alifaks, avionë me të cilët ne duhet të fluturonim gjatë operacioneve ushtarake në luftë. Më 5 maj 1945, ne mbërritëm pranë grupit Gijen, njëri nga dy grupet e bombarduesve të rëndë të Forcave franceze të lira. Na pritën me shumë ironi, dhe ne ishim gjithë vrer duke parë se si po mbaronte një aveturë mjaft e vështirë që kishte zgjatur gati dy vjet. Pas tre ditësh, Gjermania nënshkroi kapitullimin pa kushte, dhe lufta përfundoi.

 

Ne bëmë fluturime mbi Gjermani dhe hodhëm në Detin e Veriut bombat që nuk shërbenin më. Më 18 qershor 1945, ekuipazhi ynë mori pjesë në paradën e organizuar në Shans-Elize (Champs-Elysées). U nisën nga Elvingtoni, në Jorkshair, dhe fluturuam mbi Shans-Elize në orën e caktuar. Pastaj u kthyem në Elvington. Në korrik u caktova pranë regjimentit pararojë i cili duhej të përgatiste vendosjen e grupeve të bombarduesve të rëndë Gijen dhe Gaskonjë në bazën e Merinjakut, pranë Bordosë. Pikërisht nga kjo bazë ishte larguar, në drejtim të Londrës, Gjenerali de Gol (de Gaulle) më 17 qershor 1940. Nga Bordoja pata mundësi të nisesha për disa ditë pushime në Paris për të takuar prindërit, pas një ndarje prej 21 muajsh. Në Merinjak përgatita çertifikatën e fundit të diplomës që më mungonte, çertifikatën e Mekanikës  racionale.

 

Pasi u dërgova në Qëndrën e Grumbullimit dhe Administrimit të Personelit në Paris, u çmobolizova më 21 tetor; dy vjet e tre ditë pasi kalova kufirin franko-spanjoll. Më 24 tetor, përfundova liçensën time duke dhënë provimin e Mekanikës racionale, dhe u ktheva në Shkollën normale për të ndjekur aty vitin e dytë dhe të fundit.

 

 Përkthim : Edmond XHABIJA